Ból kolana u dziecka nie zawsze jest wynikiem urazu – może być oznaką chondromalacji rzepki lub tzw. konfliktu rzepkowo-udowego. Te dolegliwości często dotyczą dzieci i nastolatków w okresie intensywnego wzrostu, szczególnie aktywnych fizycznie. Wczesna diagnoza i odpowiednio dobrana fizjoterapia mogą zapobiec pogłębieniu problemu i umożliwić dziecku bezpieczny powrót do ulubionych aktywności. W artykule wyjaśniamy, na czym polega to schorzenie, jak je rozpoznać i w jaki sposób skutecznie wspierać młodego pacjenta w procesie leczenia.
Czym jest chondromalacja rzepki i konflikt rzepkowo-udowy?
Chondromalacja rzepki
Chondromalacja rzepki to zmiękczenie, rozmiękanie i uszkodzenie chrząstki stawowej znajdującej się na spodniej powierzchni rzepki, która w zdrowych warunkach umożliwia gładki ślizg rzepki po kości udowej podczas zginania i prostowania kolana.
Konflikt rzepkowo-udowy (PFPS – patellofemoral pain syndrome)
To szersze pojęcie, odnoszące się do zespołu bólowego przedniego przedziału kolana, wynikającego z nieprawidłowej pracy stawu rzepkowo-udowego. W jego przebiegu może występować m.in. chondromalacja, ale także inne zaburzenia biomechaniczne kolana i stawu biodrowego.
Oba stany są często spotykane u dzieci i młodzieży aktywnych fizycznie, szczególnie w okresie intensywnego wzrostu (10–17 lat), gdy struktury stawowe nie nadążają z rozwojem za dynamicznymi zmianami ciała i obciążeniami sportowymi.
Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka chondromalacji i konfliktu rzepkowo-udowego?
Chondromalacja i konflikt rzepkowo-udowy są zwykle wynikiem zaburzenia biomechaniki ruchu, w którym rzepka nie przesuwa się prawidłowo w bruździe kości udowej.
Do najczęstszych przyczyn i czynników ryzyka należą:
- szybki wzrost i związana z nim dysproporcja mięśniowo-kostna,
- osłabienie mięśnia czworogłowego uda, zwłaszcza jego głowy przyśrodkowej (VMO),
- nadmierne napięcie pasma biodrowo-piszczelowego i zginaczy biodra,
- nieprawidłowa technika biegu, skoku, zeskoku,
- koślawość kolan lub stopa płasko-koślawa,
- siedzący tryb życia, brak aktywności ruchowej,
- przeciążenia sportowe (np. zbyt intensywne treningi bez odpowiedniej regeneracji),
- niestabilność stawu kolanowego lub biodrowego.
Chondromalacja i konflikt rzepkowo-udowy – jakie są objawy?
Rodzice podejrzewający chondromalację lub konflikt rzepkowo-udowy powinni obserwować, czy dziecko nie skarży się na:
- ból przedniej części kolana, nasilający się przy:
-
-
- wchodzeniu i schodzeniu po schodach,
- długim siedzeniu ze zgiętymi kolanami (np. w kinie, w samochodzie),
- kucaniu, przysiadach, skokach,
-
- trzeszczenie lub przeskakiwanie w kolanie podczas ruchu,
- uczucie „rozchwiania” lub braku stabilności kolana,
- ograniczenie aktywności ruchowej z powodu bólu,
- unikanie sportu lub ćwiczeń wcześniej lubianych.
Objawy zwykle narastają stopniowo, a nie pojawiają się nagle, jak w przypadku urazu. Nieleczone mogą prowadzić do trwałych zmian chrząstki i pogorszenia funkcji kolana.
Jak wygląda diagnostyka chondromalacji i konfliktu rzepkowo-udowego?
Rozpoznanie chondromalacji i konfliktu rzepkowo-udowego opiera się na:
- wywiadzie medycznym – opis bólu, jego okoliczności i czasu trwania,
- badaniu fizykalnym – ocena ustawienia kończyn, napięcia mięśni, stabilności stawu,
- badaniu ortopedycznym i funkcjonalnym – testy prowokacyjne bólu, sprawdzenie pracy rzepki,
- badaniach obrazowych – USG, RTG (ocena ustawienia rzepki), a w bardziej zaawansowanych przypadkach rezonans magnetyczny (MRI) pozwalający ocenić stan chrząstki stawowej.
Jak wygląda leczenie chondromalacji i konfliktu rzepkowo-udowego?
Leczenie jest zachowawcze, czyli bezoperacyjne, i obejmuje głównie fizjoterapię oraz modyfikację aktywności fizycznej.
A. Fizjoterapia – fundament leczenia chondromalacji i konfliktu rzepkowo-udowego
Program terapeutyczny powinien być indywidualnie dopasowany do potrzeb dziecka. Cele terapii:
- zmniejszenie bólu i stanu zapalnego,
- przywrócenie równowagi mięśniowej w kończynie dolnej,
- poprawa kontroli nerwowo-mięśniowej i wzorca ruchu,
- reedukacja chodu i biegu,
- stabilizacja stawu kolanowego i biodrowego,
- eliminacja czynników przeciążeniowych.
Fizjotetapia chondromalacji i konfliktu rzepkowo-udowego – metody
Najczęściej stosowane metody fizjoterapii to:
- ćwiczenia wzmacniające mięsień czworogłowy uda, zwłaszcza głowę przyśrodkową (VMO),
- rozciąganie przykurczonych mięśni (zwłaszcza pasmo biodrowo-piszczelowe, czworogłowy, zginacze biodra),
- ćwiczenia równoważne i propriocepcyjne (na niestabilnym podłożu),
- terapia manualna (mobilizacja rzepki, powięzi, stawu kolanowego i biodrowego),
- kinesiotaping w celu odciążenia rzepki i poprawy jej toru ruchu,
- nauka ergonomicznego siedzenia, wstawania i uprawiania sportu.
Zajęcia z fizjoterapeutą dziecięcym powinny być prowadzone regularnie (1–2 razy w tygodniu), a dziecko powinno wykonywać codziennie zalecone ćwiczenia w domu.
B. Edukacja i zmiana stylu życia
- ograniczenie aktywności, która prowokuje ból (np. skakanie, przysiady),
- rezygnacja z długiego siedzenia z ugiętymi kolanami,
- noszenie odpowiedniego obuwia (stabilne, z dobrą amortyzacją),
- w razie potrzeby – konsultacja podologiczna i wkładki ortopedyczne,
- zachęcanie dziecka do ruchu, ale w kontrolowanej formie (np. pływanie, jazda na rowerze stacjonarnym).
C. Leczenie farmakologiczne (doraźnie)
- stosowanie leków przeciwbólowych lub przeciwzapalnych (np. ibuprofen),
- zimne okłady po wysiłku.
Nie należy jednak polegać wyłącznie na lekach – bez terapii ruchowej objawy będą nawracać.
Czy dziecko może wrócić do sportu po terapii chondromalacji i konfliktu rzepkowo-udowego?
Tak – jednak powrót do pełnej aktywności powinien być stopniowy i nastąpić dopiero wtedy, gdy:
- ból całkowicie ustąpi,
- dziecko odzyska pełny zakres ruchomości,
- fizjoterapeuta i ortopeda potwierdzą prawidłową biomechanikę kończyny.
Zbyt szybki powrót do intensywnych treningów może skutkować nawrotem objawów, dlatego ważna jest współpraca z zespołem terapeutycznym i trenerem.
Jak rodzic może wesprzeć dziecko podczas terapii chondromalacji i konfliktu rzepkowo-udowego?
- zachęcaj dziecko do systematycznych ćwiczeń – ale bez nacisku,
- przypominaj o właściwej postawie podczas siedzenia i nauki,
- obserwuj reakcje dziecka na wysiłek – nie lekceważ skarg na ból,
- wybieraj aktywności niskiego ryzyka przeciążeniowego (basen, rower, joga),
- dbaj o odpowiednie nawodnienie i zdrową dietę wspierającą regenerację.
Wspólna aktywność, cierpliwość i wsparcie emocjonalne mają ogromne znaczenie dla skuteczności leczenia.
Podsumowując, chondromalacja rzepki i konflikt rzepkowo-udowy to częste problemy u dzieci i młodzieży, które przy wczesnym rozpoznaniu i prawidłowym leczeniu nie muszą prowadzić do przewlekłych dolegliwości. Kluczem do sukcesu jest regularna fizjoterapia, zmiana nawyków ruchowych oraz świadome wspieranie dziecka w procesie leczenia.
